ประติมากรรมสมัยจักรวรรดิอัสสิเรีย แสดงภาพจักรพรรดิและยูนุค

ขันทีแขกในภาพลายรดน้ำหอเขียน วังสวนผักกาด

ในระยะแรก ยูนุคจะคัดเลือกมาจากทาสหรือเชลยซึ่งอายุน้อย แต่ก็มีบางส่วนที่ถูกตอนเป็นขันทีเมื่อเป็นหนุ่มแล้ว การตัดอวัยวะเพศของขันทีมีทั้งตัดเฉพาะส่วนลึงค์ หรือตัดหมดทั้งองคชาต ตามธรรมเนียมจีน อวัยวะที่ถูกตัดจะได้รับการเก็บรักษาไว้ เพื่อนำไปฝังร่วมกับศพเมื่อขันทีผู้นั้นสิ้นชีวิตไปแล้ว อย่างไรก็ดีในยุคปลายสมัยโรมัน คำว่ายูนุคยังหมายถึงชายที่เป็นหมันโดยธรรมชาติ และไม่อาจให้กำเนิดบุตรได้

วัฒนธรรมการใช้ยูนุคหรือขันทีจากเมโสโปเตเมีย ได้แตกแขนงออกเป็น 2 ทาง สายแรกแพร่หลายไปตามเส้นทางสายไหมสู่จีนในสมัยราชวงศ์สุย (Sui Dynasty ค.ศ. 519-618) และได้กลายเป็นสถาบันใหญ่ในระบบการปกครองฝ่ายในสืบเนื่องจนถึง ค.ศ.1912 จึงได้ยกเลิกระบบขันทีในประเทศจีน สายที่สองแพร่หลายเข้าไปในดินแดนเอเชียตะวันตกและเอเชียใต้ สู่เปอร์เซียโบราณ และจักรวรรดิโรมันตะวันออกหรือไบแซนไทน์ (Byzantine)

เมื่อมุสลิมเรืองอำนาจในเอเชียตะวันตก และยึดครองดินแดนของเปอร์เซียและไบแซนไทน์ พวกเขาได้รับเอาวัฒนธรรมที่เจริญกว่าเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของโลกอิสลาม ยูนุคจึงปรากฏอยู่ในราชสำนักจักรวรรดิมุสลิมในคริสต์ศตวรรษที่ 16-18 อย่างออตโตมาน-เตอร์ก (Ottoman-Turk) ซาฟาวี (Safavids) ของอิหร่าน และมูกัล (Mughal) ของอินเดีย ช่วงเวลานั้นทั้งสามจักรวรรดิล้วนได้รับการยกย่องว่าเป็นราชสำนักที่เจริญรุ่งเรืองเช่นเดียวกับราชสำนักจีน ธรรมเนียมการมีขันทีในราชสำนักจึงได้แพร่หลายจากจักรวรรดิทั้งสามเข้ามาสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และกรุงศรีอยุธยาในเวลาต่อมา...


กรมขันทีในระบบราชการสยาม เป็นหน่วยงานเล็กๆ ขึ้นตรงต่อกรมวัง มีสายการบังคับบัญชาไม่ซับซ้อนนัก เจ้ากรมมียศและราชทินนามว่า 'ออกพระศรีมโนราชภักดีฯ' ถือศักดินา 1,000 ปลัดกรมคือหลวงราชาชานภักดี ชาวพนักงานประกอบไปด้วยปลัดจ่านุชิต ปลัดพิพิธ และหัวหน้าองครักษ์คือหลวงศรีมโนราชภักดีศรีองคเทพรักษาองค์ กับหลวงเทพชำนาญภักดีศรีเทพรักษาองครักษ์ นอกจากนี้ยังมีขุนนางในกรมอีก 3 ท่าน คือ พระศรีอภัย ขุนราชาข่าน และขุนมโน

ราชสำนักสยามน่าจะมีวัฒนธรรมการใช้ขันทีแบบจีนและแขกมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนต้น แต่เมื่อถึงในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ พบว่าขันทีในราชสำนักล้วนเป็นแขกทั้งสิ้น..

ร่องรอยรูปธรรมซึ่งแสดงถึงขันทีหรือยูนุคในราชสำนักอยุธยา ปรากฏอยู่ในงานจิตรกรรมหลายแห่ง เช่น ภาพจิตรกรรมฝาผนังที่วัดชัยทิศ ฝั่งธนบุรี และที่ยังหลงเหลือหลักฐานให้เห็นชัดเจนคือภาพลายรดน้ำหอเขียน วังสวนผักกาด ซึ่งผาติกรรมมาจากวัดบางกลิ้ง เดิมเป็นพระตำหนักของกษัตริย์หรือเจ้านายในสมัยอยุธยาตอนปลาย ผนังภายในเขียนเรื่องราวเกี่ยวกับราชสำนัก ปรากฏภาพขันทีแขกอยู่หลายแห่ง เอกลักษณ์พิเศษคือคนเหล่านี้แต่งตัวโพกผ้า สวมเสื้อคลุมแบบแขกเทศ สัญลักษณ์สำคัญ ได้แก่ ไม้เท้าที่ไว้คอยกำกับหรือตีบรรดาสาวกำนัลที่ออกนอกรีตนอกรอย หรือไว้คอยไล่พวกหนุ่มๆ ที่แอบมาลอบมองหรือเกี้ยวพาราสีนางใน

วัฒนธรรมการมีขันทีน่าจะเสื่อมลงในสมัยธนบุรีและรัตนโกสินทร์ และไม่พบว่ามีขันทีหรือยูนุคอยู่ในราชสำนักสยามอีก คงปรากฏร่องรอยเพียงเอกสารและศิลปกรรมที่สะท้อนถึงบทบาทของคนกลุ่มเล็กๆ ที่มีอยู่ในหน้าประวัติศาสตร์

เรื่องราวของขันทีในราชสำนักกรุงศรีอยุธยา นอกจากจะช่วยขยายภาพของราชสำนักฝ่ายในที่คลุมเครือ ซ่อนเร้น และลึกลับ ให้กระจ่างมากขึ้นแล้ว ยังแสดงให้เห็นถึงความสลับซับซ้อนของความสัมพันธ์เชิงสังคมและวัฒนธรรมระหว่างไทยกับนานาประเทศ ที่มีมายาวนานและสอดประสานอยู่ในเรื่องราวของคนกลุ่มเล็กๆ ที่สูญหายไปจากบทหนึ่งทางประวัติศาสตร์ 

คัดย่อจาก : ดร.จุฬิศพงศ์ จุฬารัตน์ เป็นอาจารย์ประจำภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 

ติดตาม "บันทึกรัก คิมชูซอน สุภาพบุรุษมหาขันที" ทุกวันเสาร์ – อาทิตย์ 18.00 น. ทาง ไทยทีวีสีช่อง 3